खप्तडछान्ना गाउँपालिकाका पिछडिएका समुदायहरु (विशेषगरी महिला) को स्वास्थ्य, सरसफाई, स्वच्छता तथा पिउने पानी WASH र जनजीविकाका लागि क्षमता वृद्धि परियोजना
संक्षिप्त चिनारी ः
परियोजनाको पृष्ठभूमिः
ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्र (आरएसडिसी)ले बझाङको खप्तडछान्नामा मिति २०६९ देखि २०७७ सम्म “खाद्य सुरक्षा र संप्रभूताका लागि स्वावलम्बन कार्यक्रम” नामक परियोजना संचालन गरेर समुदायको जनजीविका र सामाजिक विकासमा योगदान गरेको थियो । कार्यक्रमको दिगोपनाका लागि सामाजिक परिचालनका माध्यमबाट गाउँपालिकाका सबै वडाहरुमा एक–एक वटाका दरले ७ वटा विषयगत सहकारी संस्थाहरु गठन भएका थिए । तिनै सहकारी संस्थाहरुलाई गतिशील बनाउन सन् २०२१ देखि आरएसडिसीले आफ्नै निजी लगानीमा पृष्ठपोषण गर्दै आएको छ । कोभिड–१९ को महामारीबाट प्रताडित समयमा र २०७९ को भूकम्पको पीडामा स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गरेर आरएसडिसीले मानवीय राहत सहयोग गरेको थियो । यसरी आरएसडिसी संस्था खप्तडछान्नाको विकासमा र विपद्मा निरन्तर साथ रहँदै आएको छ । यस पालिकामा आरएसडिसी संस्थाले स्वावलम्बन कार्यक्रमबाट गरेका आर्थिक, सामाजिक विकासका परिसूचकहरु उदाहरणीय छन् ।
स्वावलम्बन कार्यक्रमप्रति समुदायले गरेको विश्वास र भरोसालाई आत्मसाथ गरेर स्वावलम्बन कार्यक्रमको पहिलो चरणमा भएका उपलब्धी र सफलतालाई दिगो बनाउन थप केही समय आरएसडिसीको सघन सहकार्य होस् भन्ने स्थानीय सरकारको अपेक्षा थियो । सोही अनुसार यस संस्थाले विगतमा हासिल गरेका अनुभवहरु, सिकाइहरु र स्थानीय पालिकाका जनप्रतिनिधिहरुसँगको परामर्शमा “खप्तडछान्ना गाउँपालिकाका पिछडिएका समुदायहरु (विशेषगरी महिला) को स्वास्थ्य, सरसफाई, स्वच्छता तथा पिउने पानी WASH र जनजीविकाका लागि क्षमता वृद्धि परियोजना” सञ्चालन भएको छ ।
पिछडिएका समुदायहरु (विशेषगरी महिला) को स्वास्थ्य, सरसफाई, स्वच्छता तथा पिउने पानी ९ध्ब्क्ज्० र जनजीविकाका लागि क्षमता वृद्धि परियोजना ः
जर्मन सरकार र जर्मन अवस्थित माल्टेजर इन्टरनेशनल नामक गैरसरकारी संस्थाको आर्थिक सहयोगमा ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्र (आरएसडिसी)ले खप्तडछान्ना गाउँपालिकाका सबै वडाहरु (७ वटै वडा)मा यो परियोजना लागू गरेको छ । यस परियोजनाले पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem), जीवजन्तुको संरक्षण, मानिसको जीविकोपार्जनमा र स्वास्थ्यमा सुधार तथा महिला सशक्तिकरणमा योगदान पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ । स्थानीय सरकारसँग समन्वय र सहकार्य गर्दै आरएसडिसीको सहजीकरण तथा सामाजिक परिचालनको विधिबाट गठन भई कृयाशील रहेका सहकारीसंस्थाहरुलाई परिचालन गरी परियोजनाका गतिविधिहरु संचालन गर्ने छ । स्थानीय सरकारले राखेका विकासका लक्षहरु, उद्धेश्यहरु साकार पार्नमा यो परियोजनाले सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्ने छ । यो परियोजनाको सम्झौता अवधि ०१–०९– २०२५ देखि ३१–०८–२०२८ सम्म रहेको छ । समाजकल्याण परिषदबाट स्वीकृती प्राप्त मितिबाट परियोजना पूर्णरुपमा गतिशील हुने छ ।
परियोजना क्षेत्रको संक्षिप्त जानकारी ः
खप्तडछान्ना गाउँपालिका काठमाडौंदेखि करिव ९१४ कि.मि. दुरीमा नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशको बझाङ जिल्लामा पर्दछ । बझाङ जिल्लामा १० वटा गाउँपालिका र २ वटा नगरपालिका पर्दछन् । पर्यावरणीय दृष्टिले र पर्यटकीय दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण ठानिने खप्तड क्षेत्रको केही भाग यही खप्तडछान्ना गाउँपालिमा पर्दछ । यस पालिकामा खस आर्य र दलित समुदायका मानिसहरु बसोबास गर्दछन् । भौगोलिक रुपमा विकट र आर्थिक, सामाजिक विकासमा पछाडि परेको यस पालिकामा आर्थिक विकासका संभावनाहरु भने प्रचुर छन् । यहाँ साना–ठूला खोलानालाहरु धेरै छन् । तिनै खोलाबाट साना जलविद्युत आयोजनाहरू संचालनमा छन् । भर्खरमात्र राष्ट्रिय विद्युत प्रसारणमा पहुँच भएको छ ।
यस गाउँपालिकामा केही वर्षयता अस्थायी कच्चि सडक मार्गको सुविधा छ । तर, भौगोलिक कठिनाइले गर्दा सबै बस्तीमा उक्त सडकको पहुँच पुग्न सकेको छैन । यहाँका बासिन्दाहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर छ । शिक्षामा पछाडि छ । शिक्षाको कमीले अहिले पनि विशेष गरी बाल विवाह, छाउपडि जस्ता कुरीतिहरु विद्यमान छन् । स्वच्छता, सरसफाई र स्वास्थ्य अवस्था पनि कमजोर छ । यहाँका लागि प्राकृतिक विपद दुःखको अर्को कारण हो । अनपेक्षित रुपमा पहिरो, बाढी, भूकम्प–सृजित सुख्खा पहिरो जस्ता प्राकृतिक विपद्ले वेला–वेलामा प्रताडित हुनुपर्दछ ।
यस गाउँपालिकाको कुल जनसंख्या १३,४१९ (जनगणना २०७८ अनुसार) रहेको छ । जसमा करिब ३,१०२ घरधुरीहरू छन् । यहाँका बासिन्दाहरु मध्ये ७,३९० (५५.१%) महिला र ६,०२९ (४४.९%) पुरुष छन् । करिब ३३.५% जनसंख्या १४ वर्ष मुनिका बच्चाहरू रहेका छन् भने औसत घरधुरी आकार ४.३३ रहेको छ ।
परियोजनाको लक्ष्य र उद्देश्यहरु ः
खप्तडछान्ना गाउँपालिकाका समुदायहरुलाई WASH र आयआर्जनका क्षेत्रमा सुदृढ क्षमताको विकास गर्न तथा लक्षित जनसंख्यालाई शुद्ध खानेपानी, खाद्यान्न र आयआर्जनका स्रोतहरुमा पर्याप्त पहुँच पुर्याउनमा योगदान गर्ने ।
परियोजनाको आशातित प्रतिफलहरुः
१. आशातित प्रतिफल (आउटपुट) १ः खप्तडछन्ना गाउँपालिकाका २,००० घरपरिवारहरूले कृषि मूल्य शृंखलाहरू स्थापना र विकास गर्छन् । यसका लागि आवश्यक संरचना, ज्ञान र स्थानीय संस्थाहरूका सहयोग क्षमताहरू सुदृढ बन्ने छन् ।
२. आशातित प्रतिफल (आउटपुट) २ ः खप्तडछान्ना गाउँपालिकामा लक्षित जनसंख्याका लागि WASH (पानी, सरसफाइ र स्वच्छता) सुविधाहरूलाई दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्न र क्रमशः सुधार गर्न सक्षम बनाइने छ ।
परियोजनाको लागि जनशक्तिको व्यवस्था र सांगठनीक संरचना ः
परियोजनाका लक्ष, उद्देश्यहरु र अपेक्षित परिणाम हासिल गर्न निर्धारित गतिविधिहरु तथा कार्यक्रमहरु सफलतापूर्वक संचालन गर्नकालागि आरएसडिसीले खप्तडछान्ना गाउँपालिकामा परियोजना कार्यालय व्यवस्था गरेको छ । समग्र परियोजनाको संस्थागत नेतृत्व आरएसडिसीको केन्द्रीय कार्यालयबाट हुने छ । परियोजना कार्यालयको नेतृत्व परियोजना संयोजकले गर्दछन् । परियोजना कार्यालय अन्तर्गत परियोजना संयोजकका अलावा फिल्ड सुपरभाइजर, वास कोअर्डिनेटर, फिल्डलेखापाल र कार्यालय सहायक गरी ५ जना पूर्णकालीन कर्मचारीहरुको व्यवस्था गरिएको छ ।
स्थानीय सहकारी संस्थाहरुलाई सुदृढ, सवल सक्षम बनाएर परियोजनाका गतिविधिहरुमा तीनको पहुँच बढाउन र परियोजनाबाट लक्षित समुदायलाई लाभान्वित बनाउनमा सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न ७ जना स्थानीय स्रोत व्यक्तिहरु Local Resource Person (LRP) छनौट गरी परिचालन गरिने छ । स्थानीय स्रोत व्यक्तिलाई परियोजनाले हौसला सहयोगको व्यवस्था गर्ने छ । परियोजनाका गतिविधिहरु संचालनका क्रममा विषयगत विज्ञ स्रोत व्यक्तिहरु आवश्यकता अनुसार छनौट गरी परिचालन गरिने छ । परियोजना अन्तर्गत आरएसडिसी केन्द्रीय कार्यालयमा पूर्णकालीन एकजना MEAL Officer हुने छन् । परियोजनालाई कार्यक्रम निर्देशक, लेखा तथा प्रशासन अधिकृतले आंशिक सहयोग गर्ने छन् र कार्यकारी प्रमुखको समग्र नेतृत्व हुने छ ।
स्थानीय सरकार तथा सरोकारवालाहरुसँगको सम्पर्क, सम्बन्ध र समन्वय ः
यो परियोजनालाई सफल बनाउन स्थानीय सरकारको अभिभावकीय भूमिका रहने छ । यस परियोजनाले खप्तडछान्ना गाउँपालिकाको स्थानीय सरकारको सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्ने छ । परियोजनाका सबै गतिविधिहरुले स्थानीय सरकारको लक्ष, उद्देश्य हासिल गर्नमा मद्दत पुग्ने छ । परियोजनाबाट संचालन हुने कार्यक्रमहरुलाई स्थानीय सरकारको वार्षिक नीति तथा कार्यक्रममा समावेस गर्न लगाइने छ । परियोजनाका गतिविधिहरु संचालन गर्दा स्थानीय सरकारसँग समन्वय हुने छ । संभव हुने कार्यक्रमहरुमा स्थानीय सरकारसँग साझेदारिता गरिने छ । खप्तडछान्ना गाउँपालिकामा कार्यरत अन्य संघ–संस्थाहरुसँग परियोजनाका उद्देश्यसँग र गतिविधिहरुसँग मेल खाने अवस्थामा समन्वय र साझेदारिता गर्न सकिने छ । अन्य संघ–संस्थामा हुनसक्ने समन्वय र साझेदारिताका लागि स्थानीय सरकारले अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने छ ।
ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्र (RSDC)को परिचय ः
ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्र (RSDC)नेपालको कानुन अनुसार सामाजिक संघ–संस्था दर्ता ऐन २०३४ अन्तर्गत काडमाडौँ जिल्ला प्रशासन कार्यालय (Reg No. 14-2048-049) मा दर्ता भएको छ । यो संस्था समाज कल्याण परिषदमा आवद्ध नेपालभरी काम गर्ने गैरनाफामूलक सामाजिक गैरसरकारी संस्था हो । विकासका प्रतिफलहरुमा पहुँच नपुगेका, समाजमा पिछडिएका विपन्न समुदायहरुलाई लोकतान्त्रिक विधि, पद्धतिअनुरुप सहभागितामूलक प्रक्रिया मार्फत आफ्नो विकास प्रतिको अधिकार सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्ने यस संस्थाको लक्ष्य रहेको छ ।
ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्रका उद्देश्यहरु
पिछडिएका विपन्न समुदायमा पुगेर उनीहरुलाई आफ्नो ज्ञान, श्रम, सीप र जाँगरमा स्वावलम्बी हुन प्रोत्साहित गर्ने,
विपन्न समुदायलाई बचत गर्ने बानीको विकास गराई उनीहरुको आर्थिक क्षमता अभिवृद्धि गर्न प्रोत्साहित गर्ने,
ग्रामीण विकासमा काम गर्ने अन्य संघ–संस्थाहरुसँग संस्थागत अनुभवहरु आदान–प्रदान गर्ने, साझेदारी गर्ने तथा कार्यमूलक अध्ययन अनुसन्धानमा योगदान गर्ने,
विकासका क्षेत्रमा कार्यरत नेपाल सरकार र अन्य स्वदेशी विदेशी संघ–संस्था वा तिनीहरुको सहयोगमा सञ्चालित कार्यक्रमलाई सफल बनाउन गैरसरकारी संस्थाको हैसियतले ठोस योगदान पु¥याउने,
सहकारी तथा वित्तीय संस्थाको प्रवर्धन मार्फत विपन्न समुदायको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्थामा सुधार गर्ने,
कार्यक्रमहरुमा सामाजिक समावेशीकरण र लैङ्गिक समानतालाई समावेशी अवधारणागतरुपमा अपनाउने,
प्रकृति संरक्षण, वातावरण व्यवस्थापन र जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरु न्यूनीकरण सम्बन्धी कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने ।
विस्तृत जानकारीका लागिः
ग्रामीण स्वावलम्बन विकास केन्द्र
५२१÷२५, ईच्छुनदी मार्ग, बालुवाटार, काठमाण्डौं–४
टेलिफोन नंः +९७७–१–४५३८५९६, ४५३५०१०
Email: center@rsdc.org.np
Website: www.rsdc.org.np